تشریح فلسفه نانسی به شکلی سیستماتیک و نظام مند

به گزارش ساعت شیک کتاب فلسفه ژان لوک نانسی نوشته ماری ایو مورین به ترجمه نریمان جهانزاد در 264 صفحه به بهای 79 هزار تومان از سوی انتشارات شب خیز به تازگی منتشر شده است.

تشریح فلسفه نانسی به شکلی سیستماتیک و نظام مند

نریمان دنیازاد مترجم این کتاب در پیشگفتاری می نویسد: مطالعه این کتاب چندان آسان نیست. خواننده، به رغم نثرِ شیوای نویسنده، با عباراتی غریب و نامتعارف روبرو می شود. علت این دشواری، علاوه بر ماهیتِ پیچیده فلسفه نانسی، آن است که او مفاهیم و مقولاتِ سنتی فلسفی را به معنایی یکسر تازه به استخدام فلسفه خویش درمی آورد، و علاوه بر آن در گفت وگوی مداوم با فلاسفه گوناگون، از کانت و هگل گرفته تا هایدگر، باتای، دریدا، بلانشو و دیگران است. بنابراین خواننده برای فهمِ گفتار نانسی می بایست آشنایی کمابیش عمیقی با مسائل و معضله های آن فلسفه ها، علی الخصوص سنتِ پدیدارشناسی و واسازی، داشته باشد.

در میان کتاب های زیادی که در شرح اندیشه نانسی نوشته شده اند، ویژگی یکّه کتابی که در دست دارید آن است که فلسفه او را به شکلی سیستماتیک و نظام مند، و نه به صورت تاریخی، شرح می دهد. یک امتیاز چنین رویکردی آن است که خواننده به منطق یا ژستِ اصلی فلسفه ورزی فیلسوف فرانسوی در جمیع آثارش پی خواهد برد، و از این رهگذر خواهد توانست خط فکری و روش ِ روبروه واحدی را در اندیشه او در مورد مسائل و عرصه های گوناگون هستی شناختی، سیاسی، اجتماعی و هنری رصد کند. نویسنده بر همین اساس، به تأکید می گوید فهم نوشته های نانسی در گرو درک هستی شناسی اوست و از خواننده می خواهد به دقت فصل نخست را به مطالعه گیرد و در ادامه هم بارها به مفاهیم و تعاریف و اصطلاحات تشریح شده در آن فصل رجوع کند. اما از سوی دیگر ممکن است این نحو عرضه سیستماتیک فلسفه نانسی، موجبِ از دست رفتن بعضی زمینه های تاریخی و فکری ای شود که فلسفه نانسی در آن ها بالیده است.

البته نویسنده اشاراتی اجمالی و فشرده به پیوندهای فکری نانسی با منظومه های مفهومی ای که زمینِ فلسفه او هستند می نماید، اما شاید این شرحات برای خواننده متعارف کافی نباشد و او را به درک درست و عمیق موضوع نرساند، گرچه نباید از یاد برد که به دست آوردن تصویری یکسره شفاف از فلسفه نانسی ناممکن است. با این حال، کوشیدم به قدر توان ام، به وسیله پانویس و شرحات حاشیه ای به بعضی از این موضوعات زمینه ای اشاره کنم. مطالعه این کتاب همراه با شرح تاریخی ترِ یان جیمز که در کتاب اش، خواست چندپاره، صفحات بسیاری را به شرح مسائل فلسفی معاصرینِ نانسی اختصاص داده است، می تواند تا حد زیادی به حل این مشکل یاری کند. امیدوارم فرصتی برای ترجمه آن نیز فراهم شود.

ترجمه این کتاب را تقریباً دو سال پیش به خاتمه بردم، اما چون از حاصل کار راضی نبودم از سپردن آن به نشر خودداری کردم. در این مدت علاوه بر درگیرشدن با بعضی از آثار اصلی نانسی، به مطالعه مقالات، کتاب ها و رساله های ارشد و دکتری که در شرح فلسفه وی نوشته شده اند پرداختم و کوشیدم فهم ام را از فلسفه او ارتقا دهم. در ترجمه اصطلاحات و مقولاتِ فلسفی او با مسائلی روبرو بودم. نخست این که هیچ متنی در زبان فارسی در دست نبود که پیش تر کوشیده باشد برای برگرداندنِ اصطلاحات پیچیده و اغلب ترجمه ناپذیر فلسفه نانسی فکری بکند. چند کتابی که از او به فارسی ترجمه شده، با تمامیت منظومه فکری او و انبوه اصطلاحات اش روبرو نبوده اند، و بنابراین ناچار به معادل یابی یا معادل سازی به نحوی سیستماتیک و جامع برای اصطلاحاتِ فیلسوفی که زبان را شکنجه می نماید نبوده اند. بنابراین ترجمه اصطلاحات فلسفی نانسی و کوشش برای یافتن معادل های مناسب و کافتنِ زبان فارسی راهی بود ناپیموده و ناهموار، و بالتبع صعب و پرپیچ و خم. در مورد معادل گذاری ها در پانویس ها شرحات لازم را آورده ام و در این جا دیگر به آن اشاره نمی کنم. مشکل دیگر مربوط به نارسایی و ابهام در بعضی عبارات و به ویژه نقل قول های خود کتاب است. برای فهم آن ها ناگزیر باید به سراغ منبع نقل قول ها می رفتم تا بتوانم زمینه بحث را دریابم. در بعضی موارد ترجمه های انگلیسی هم چندان کارگشا نبودند و ناگزیر باید به اصل فرانسوی متون رجوع می کردم، اما چون دانش فرانسوی ام به درجه ای نیست که بتوانم متن را به راحتی بخوانم و بفهمم، دست به دامن دوستان فرانسه دان می شدم. باری، این مجموعه مسائل سبب به تأخیرافتادن فرایند آماده سازی کتاب شد. نهایتاً کار را با مقابله واژه به واژه و حک و اصلاح فراوان طی چهار ماه گذشته به انجام رساندم. به گمان ام آن چه توانسته ام به جاآورده ام.

در بخشی از کتاب با عنوان نزدیک شدن به آثار نانسی می خوانیم: کار ژان لوک نانسی تقریباً چهاردهه را در برمی گیرد و شامل بیش از پنجاه کتاب به زبان فرانسه، به قلم خودش یا با همکاری دیگران، و نیز صدها مقاله در نشریات، مجموعه ها و کاتالوگ های هنری می شود. اما وسعتِ کار وی را صرفاً نمی توان بر اساس شمارِ کتاب های اش به خوبی درک کرد. نانسی در باب متفکران اصلی تاریخِ فلسفه اروپایی قلم زده است، کسانی چون دکارت، کانت، شلینگ، هگل، نیچه، مارکس و هایدگر. هم چنین به اندیشمندان فرانسوی معاصر نظیر لکان، باتای، بلانشو و دریدا پرداخته است. او در باب موضوعات متنوعی قلم زده است: روانکاوی، دنیای شدن، هرمنوتیک، اجتماع، نازیسم، رستاخیز، نقاشی مسیحی، رمانتیسم آلمانی، موسیقی تکنو، پایکوبی مدرن و فیلم. همین تنوعِ آثار نانسی چالش اساسیِ پیش روی هر کتابی ست که سودای به دست دادن شرحی جامع از اندیشه وی دارد. او متفکری ست که به هیچ وجه نه کارش سیستماتیک است و نه اغلبِ کتاب های اش. بعضی از کتاب های او مجموعه مقالاتی اند که آزادانه [و بدون نظمِ تعیینی] بر محور یک موضوع گردهم آمده اند (مثلاً تفکری متناهی یا بستار-گشایی) و حتی در کتاب های آسان و سرراست ترش هم به ندرت جریانی خطی به چشم می خورد که از عدّه ای مفروضاتِ پایه به سمت ادله و از آن جا به سوی نتایج [تعیین] پیش رفته باشد، بلکه با انبوهی از قطعات و پاره ها روبرو ایم که حولِ یک ایده مرکزی می چرخند (نمونه اش کتاب متکثر تکین بودن) و اغلب هم با یادداشت های پراکنده تکمیل می شوند (مثلاً قطعات انتهایی کتاب تجربه آزادی یا نیایش).

علی ایّحال، با این که کار نانسی ایده مدرنِ سیستماتیک بودن را به چالش می کشد، به نوعی باقاعدگیِ مفهومی پایبند است که در آن تمام قطعات و پاره ها به هم مرتبط اند یا دست کم با هم بازی می نمایند. آن چه پاره های اندیشه نانسی را کنار هم نگه می دارد انگاره متکثرِ تکین یا بودن-با است. همین بینشِ هستی شناختیِ اصلی ست که به کلِ رویکرد نانسی به دنیا، بدن، سیاست، هنر و جز آن خوراک می دهد...

اندیشه نانسی معنا دارد اما این معنا بیش تر از خلال حرکت بر روی جملات حاصل می شود، نه از معنای درونیِ هر جمله منفرد و خاص. این نکته راهنمای خوبی برای چگونگی نزدیک شدن (و نشدن) به کار نانسی ست. چنان که دلوز در درسگفتارهای اش در باب کانت اظهار داشته در وهله نخست فهمیدنْ مهم نیست، بلکه دریافتنِ ریتمِ یک انسان، نویسنده ، فیلسوف حائز اهمیت است. البته ما می خواهیم بفهم ایم نانسی چه می گوید، اما نکته این است که با دنبال کردن ریتمِ متن بهتر به این هدف دست توانیم یافت، نه این که درگیر همه جزئیات شویم و بکوشیم هر سطر را تماماً دریابیم و بعد برویم سراغ سطر بعد. نوشتار نانسی خطی نیست. جملات و گزاره های او مثل روش هندسی یا قیاسی متکی بر هم نیستند. بلکه کتاب ها و مقالات وی میل به چرخه ای بودن دارند: هر بخش نکته یکسانی را بیان می نماید، هر بار از چشم اندازی متفاوت تکرار می شود، با تأکیدی متفاوت یا در پیوند با متفکری متفاوت، به نحوی که هر بخش اندکْ نورِ بیشتری بر موضوع مورد بحث می تاباند. می توانیم کتاب متکثر تکین بودن را، که به یک معنا می شود آن را رساله نانسی در هستی شناسی تلقی نمود، شاهد بگیریم. نانسی در دیباچهی کتاب به تصریح اظهار می دارد که قالب سنتی رساله برای هستی شناسیِ متکثرِ تکین بودن کفایت نمی نماید. او به خواننده هشدار می دهد که: رساله اول و اصلی این کتاب که عنوان کتاب هم هست [یعنی دوازده بخشی که از متکثر تکین بودن را تشکیل می دهند] به طور کاملاً منظم و پی در پی نوشته نشده ، بلکه به صورت گسسته و گسیخته به رشته تحریر درآمده، و بارها و بارها به چند موضوع یکسان پرداخته است. به این اعتنا، تا حدی بخش ها را می توان با هر نظم و ترتیبی خواند. و در جاهای مختلف نکاتِ تکراری هم به چشم می خورد.

بنابراین خواننده هنگام پیش رفتن در متون نانسی نباید انتظار داشته باشد که هر گامِ منفرد و خاص را [در راستا بحث وی] بفهمد. خواندن نانسی مثل شیرجه زدن در دل یک دایره است: نقطه شروع فقط در نقطه خاتمه قابل فهم می شود یا در واقع بعد از بارها چرخش. این دشواریابی پیامدِ خود امر متکثر تکین هم هست: هیچ حقیقتِ منفرد و مستقلی وجود ندارد که بشود آن را بلافاصله نقطه شروع تلقی کرد. باری، حتم دارم با دست نکشیدن از خواندن، اندیشه نانسی قدرتِ تغییرِ نگاه مان به دنیا و درک مان از معنای وجود داشتن با دیگران را خواهد داشت.

نکته بعدی ربط چندانی به ساختار کتاب های نانسی ندارد بلکه به سبک نوشتاری اش راجع است. نانسی را می توان در سنتِ واسازی ای قرار گرفته است که با دریدا شروع شده است. با این حال برای کسانی که دریدا را خوانده اند سبک نانسی به ظاهر بالکل در تضاد با سبکِ واسازی است...

ساختار کتاب

فصل اول تمام مفاهیم اصلی کار نانسی را بیان می نماید، و به طور تعیین به هستی شناسی او می پردازد: معنای بودن یا وجود داشتن چیست. به یک معنا، چهار فصلی که پس از فصل نخست می آیند، نتایجِ اندیشه نانسی در باب هستی یا وجود را برمی گیرند تا اندیشه ای در باب یکتاپرستی، خدا، و رازهای مسیحی (فصل 2)، اندیشه ای در باب اجتماع (فصل 3)، اندیشه ای در باب سیاست، حاکمیت و دموکراسی (فصل 4) و اندیشه ای در باب ماده، بدن و هنر (فصل 5) بپرورانند. بنابراین فصول دوم تا پنجم بر مفاهیم کلیدی و اصلی ای که در فصل اول مطرح شدند مبتنی اند. با این که هر کدام از این فصول بیش و کم مستقل اند و می توان آن ها را با هر ترتیبی خواند، شاید برای خواننده مفید باشد که مدام به تعاریف و شرحاتی که در فصل اول ارائه شده اند بازشود. به وسیله این خواندن و بازگشتن، فرد خواهد دید که کار نانسی چگونه، به رغم این که تا حد زیادی گسسته و ناهمگون ا ست، بر مسائل اساسیِ بودن، بودن-با و اجتماع ابتنا دارد.

منبع: ایبنا - خبرگزاری کتاب ایران

به "تشریح فلسفه نانسی به شکلی سیستماتیک و نظام مند" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "تشریح فلسفه نانسی به شکلی سیستماتیک و نظام مند"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید